شرایط ناایمن محیط کار به هر وضعیت فیزیکی، تجهیزاتی یا محیطی در کارگاه گفته می‌شود که احتمال بروز حادثه یا بیماری شغلی را بالا می‌برد؛ مثل لبه‌ی بدون حفاظ، دستگاه معیوب، مواد شیمیایی رهاشده یا تهویه‌ی ناکافی. برخلاف رفتارهای پرخطر کارکنان، این شرایط به خود محیط کار برمی‌گردد و مسئولیت شناسایی و رفع آن‌ها در درجه‌ی اول با کارفرما و مسئول ایمنی کارگاه است.
در کارگاه‌ها و انبارهای آهن‌آلات که با بارهای سنگین، جرثقیل، دستگاه‌های برش و گازهای صنعتی سروکار دارند، یک شرایط ناایمن کوچک می‌تواند به حادثه‌ای جدی ختم شود. در این مقاله ۱۰ مورد از مهم‌ترین شرایط ناایمن را همراه با راه رفع هرکدام بررسی می‌کنیم.
حوادث ناشی از کار چیست؟
طبق قانون تأمین اجتماعی، حادثه‌ی ناشی از کار رویدادی است که در حین انجام وظیفه برای فرد بیمه‌شده رخ می‌دهد. منظور از حین انجام وظیفه، تمام اوقاتی است که فرد در کارگاه، مؤسسه، ساختمان یا محوطه‌ی محل کار مشغول کار است؛ زمان رفت‌وآمد بین منزل و محل کار نیز جزو همین زمان حساب می‌شود.
علت حوادث را معمولاً به سه دسته تقسیم می‌کنند: علل مستقیم (تماس با عامل آسیب‌زا مثل انرژی، جسم متحرک یا ماده‌ی شیمیایی)، علل غیرمستقیم (شرایط ناایمن و اعمال ناایمن) و علل پایه (ضعف مدیریت، آموزش و نظارت). شرایط ناایمن یکی از دو علت غیرمستقیم اصلی حوادث است. برای آشنایی با پیامدهای این حوادث، مطلب بیماری‌ها و حوادث محیط کار را بخوانید.
تفاوت شرایط ناایمن و اعمال ناایمن
شرایط ناایمن به وضعیت محیط و تجهیزات مربوط است؛ مثلاً نبودن حفاظ روی دستگاه پرس. اعمال ناایمن به رفتار افراد برمی‌گردد؛ مثلاً اپراتوری که حفاظ همان دستگاه را برای سرعت بیشتر باز می‌کند. در بیشتر حوادث هر دو با هم نقش دارند، به همین دلیل برنامه‌ی ایمنی کارگاه باید هر دو را هم‌زمان پوشش دهد. رفتارهای پرخطر کارکنان را در مقاله‌ی مهم‌ترین اقدامات ناایمن در محیط کار بررسی کرده‌ایم.
مهم‌ترین شرایط ناایمن در محیط کار
۱۰ شرایط ناایمنی که بیشترین سهم را در بروز حوادث کارگاهی دارند عبارت‌اند از:
- لبه‌ها و پرتگاه‌های بدون حفاظ
- نبود علائم هشداردهنده
- وجود مواد خطرناک و سمی
- ابزار و دستگاه‌های معیوب
- بی‌نظمی و ریخت‌وپاش در کارگاه
- دستگاه‌های بدون حفاظ و پوشش ایمنی
- انبارش نامناسب بار و آهن‌آلات
- عوامل زیان‌آور فیزیکی و شیمیایی
- فقدان یا نقص سیستم تهویه
- فقدان یا نقص سیستم اطفای حریق
۱. لبه‌ها و پرتگاه‌های بدون حفاظ
تمام قسمت‌هایی از کارگاه که امکان سقوط در آن وجود دارد، مثل چاله‌ی آسانسور، لبه‌ی طبقات ساختمان در حال ساخت، سکوهای بارگیری، چاله‌ها و گودال‌های باز، باید با حفاظ مناسب محصور شوند تا از ورود افراد به محدوده‌ی خطر جلوگیری شود. حفاظ باید استحکام کافی داشته باشد؛ نرده‌ی سست یا نوار خطر به‌تنهایی جلوی سقوط را نمی‌گیرد. کنار حفاظ هم باید علائم هشداردهنده نصب شود تا افراد از نزدیک شدن به محدوده‌ی خطرناک پرهیز کنند.
۲. نبود علائم هشداردهنده
حتی وقتی خطری قابل حذف نیست، افراد باید از وجود آن باخبر باشند. نبود تابلوهای هشدار، خط‌کشی مسیر تردد لیفتراک، برچسب روی مخازن مواد شیمیایی یا علامت ولتاژ بالا روی تابلوهای برق، یکی از شرایط ناایمن رایج است. علائم باید استاندارد، خوانا، در ارتفاع دید و در محل مناسب نصب شوند و به‌مرور تمیز و نوسازی شوند.
۳. وجود مواد خطرناک و سمی
آزبست، سرب، بنزین و حلال‌ها و مواد شیمیایی قابل اشتعال و انفجار از جمله موادی هستند که تماس با آن‌ها سلامت کارگر را تهدید می‌کند. در کارگاه‌های فلزکاری، کپسول‌های اکسیژن و استیلن برای برشکاری و رنگ‌ها و تینرها هم در همین دسته قرار می‌گیرند. بهترین راهکار، حذف یا جایگزینی این مواد با گزینه‌های کم‌خطرتر است. اگر امکانش نیست، باید جدا از محیط کار، در محل تهویه‌دار و با برچسب مشخص نگهداری شوند و کارگران آموزش لازم را ببینند.
۴. ابزار و دستگاه‌های معیوب
ابزار شکسته، کابل برق زخمی، سنگ فرز ترک‌خورده، سیم‌بکسل فرسوده‌ی جرثقیل یا ترمز معیوب لیفتراک، همه شرایط ناایمنی هستند که دیر یا زود باعث حادثه می‌شوند. کارگاه باید برنامه‌ی بازرسی و نگهداری پیشگیرانه داشته باشد و هر ابزار یا دستگاه معیوب بلافاصله برچسب «خراب – استفاده نشود» بخورد و تا تعمیر از چرخه‌ی کار خارج شود.
۵. بی‌نظمی و ریخت‌وپاش در کارگاه
کارگاهی که بی‌نظم باشد بیشتر مستعد حادثه است. قطعات، ابزار، ضایعات برش و کابل‌های رهاشده در کف کارگاه باعث لغزش، سکندری خوردن و برخورد افراد می‌شوند. مرتب کردن کارگاه را نباید به بعد موکول کرد؛ اجرای روش‌هایی مثل ۵S، تعیین جای ثابت برای هر ابزار و جمع‌آوری روزانه‌ی ضایعات، این خطر را به حداقل می‌رساند.
۶. دستگاه‌های بدون حفاظ و پوشش ایمنی
دستگاه‌هایی که قطعات چرخشی یا رفت‌وبرگشتی دارند، مثل پرس، گیوتین، اره‌ی نواری و دستگاه خم میلگرد، ممکن است دست، بدن یا حتی لباس اپراتور را به داخل بکشند. این دستگاه‌ها باید حفاظ ثابت یا قفل‌شونده، کلید توقف اضطراری در دسترس و در صورت نیاز پرده‌ی نوری داشته باشند. وجود حفاظ و صحت کارکرد آن باید به‌طور منظم بازرسی شود.
۷. انبارش نامناسب بار و آهن‌آلات
در انبارهای آهن و کارگاه‌های فلزی، چیدمان غلط بار یکی از خطرناک‌ترین شرایط ناایمن است. بسته‌های میلگرد و تیرآهن که بدون زیرسری و مهار روی هم چیده شده‌اند، کلاف‌های ورق فولادی که مهار نشده‌اند یا قفسه‌هایی که بیش از ظرفیت بارگذاری شده‌اند، ممکن است بلغزند یا فرو بریزند. بار باید روی زیرسری مناسب، با ارتفاع محدود و مهار جانبی چیده شود، مسیر جرثقیل سقفی از محل تردد افراد جدا باشد و هیچ‌کس زیر بار معلق قرار نگیرد.
۸. عوامل زیان‌آور فیزیکی و شیمیایی
هر کارگاه باید از نظر عوامل زیان‌آور بررسی شود؛ عوامل فیزیکی مثل سروصدا، ارتعاش دست و بازو و تمام بدن، روشنایی ناکافی، گرما و سرمای شدید، و عوامل شیمیایی مثل گازها و بخارات سمی، دود جوشکاری و گردوغبار فلزی. عوامل ارگونومیکی مانند حمل دستی بار سنگین و وضعیت بدنی نامناسب هم در همین دسته قرار می‌گیرند. اندازه‌گیری دوره‌ای این عوامل و رساندن آن‌ها به حد مجاز، وظیفه‌ی کارفرماست. درباره‌ی عوامل شیمیایی، مقاله‌ی آلاینده‌های شیمیایی زیان‌آور در محیط کار توضیحات کامل‌تری دارد.
۹. فقدان یا نقص سیستم تهویه
اگر در اثر جوشکاری، برشکاری، سنگ‌زنی یا رنگ‌کاری، گاز، بخار یا گردوغبار در کارگاه تولید می‌شود، باید با تهویه‌ی مناسب از پخش آن در فضا جلوگیری شود و آلاینده از محدوده‌ی تنفسی کارگر عبور نکند. تهویه‌ی موضعی مکشی آلاینده را از نزدیک‌ترین نقطه به محل تولید آن خارج می‌کند و تهویه‌ی مکشی–دهشی هوای تمیز را جایگزین می‌کند.
اگر قدرت مکش هواکش‌ها و مسیر عبور هوا درست محاسبه نشود، ممکن است با وجود روشن بودن هواکش‌ها، سیستم عملاً کارایی نداشته باشد یا آلاینده را از جلوی صورت کارگر عبور دهد. بنابراین طراحی تهویه باید توسط متخصص انجام و عملکرد آن به‌طور دوره‌ای کنترل شود.
۱۰. فقدان یا نقص سیستم اطفای حریق
جرقه‌ی سنگ‌زنی و جوشکاری، کپسول‌های گاز و مواد قابل اشتعال، کارگاه‌های فلزی را در معرض خطر آتش‌سوزی قرار می‌دهد. برای کاهش این خطر:
- خاموش‌کننده‌های دستی متناسب با نوع خطر (مثلاً پودری ABC برای کاربری عمومی و CO2 برای تابلوهای برق) در فواصل مناسب و محل‌های در دسترس نصب شوند.
- تاریخ شارژ و فشارسنج خاموش‌کننده‌ها به‌طور منظم بازدید شود.
- مسیرهای خروج اضطراری باز، علامت‌گذاری‌شده و دارای روشنایی اضطراری باشند.
- همه‌ی کارکنان آموزش واکنش در برابر حریق و کار با خاموش‌کننده را ببینند و مانور دوره‌ای برگزار شود.
سؤالات متداول درباره شرایط ناایمن محیط کار
شرایط ناایمن در محیط کار یعنی چه؟
هر وضعیت فیزیکی یا محیطی در کارگاه که احتمال حادثه یا بیماری شغلی را افزایش دهد، مثل نبود حفاظ، تجهیزات معیوب، مواد خطرناک یا تهویه‌ی ضعیف، شرایط ناایمن به حساب می‌آید.
فرق شرایط ناایمن با اعمال ناایمن چیست؟
شرایط ناایمن به محیط و تجهیزات مربوط است و اعمال ناایمن به رفتار افراد. مثلاً نبودن حفاظ روی دستگاه، شرایط ناایمن است و برداشتن حفاظ توسط اپراتور، عمل ناایمن.
رفع شرایط ناایمن وظیفه‌ی چه کسی است؟
مسئولیت اصلی با کارفرما و مسئول ایمنی کارگاه است، اما کارکنان هم موظف‌اند هر شرایط ناایمنی را که می‌بینند فوراً به سرپرست گزارش دهند.
چطور شرایط ناایمن را شناسایی کنیم؟
با بازرسی‌های دوره‌ای بر اساس چک‌لیست ایمنی، بررسی حوادث و شبه‌حوادث، اندازه‌گیری عوامل زیان‌آور و گرفتن بازخورد از کارکنانی که هر روز با تجهیزات کار می‌کنند.
سخن آخر
شرایط ناایمن معمولاً از قبل قابل دیدن و پیشگیری است؛ یک حفاظ، یک تابلوی هشدار یا یک بازرسی ساده می‌تواند جلوی حادثه‌ای جبران‌ناپذیر را بگیرد. برای ایمنی کامل‌تر، رفع این شرایط را کنار آموزش و کنترل رفتار کارکنان قرار دهید. اگر می‌خواهید تصویر کامل‌تری از خطرات کارگاه داشته باشید، مقاله‌ی انواع خطرات در محیط کار را هم بخوانید.
در فولاد ۲۴ می‌توانید قیمت روز آهن‌آلات را از تأمین‌کنندگان مختلف مقایسه کنید و برای خرید مستقیم، فهرست تأمین‌کنندگان آهن و فولاد را ببینید.
