اقدامات ناایمن در محیط کار (یا اعمال ناایمن) رفتارهایی هستند که کارکنان آگاهانه یا ناآگاهانه انجام می‌دهند و احتمال بروز حادثه را برای خودشان یا همکارانشان بالا می‌برند؛ مثل کار بدون مجوز، باز کردن حفاظ دستگاه، عجله یا استفاده نکردن از وسایل حفاظت فردی. نقطه‌ی شروع این خطرها رفتار انسان است، نه محیط. به همین دلیل حتی در کارگاهی با بهترین تجهیزات ایمنی هم ممکن است حادثه رخ دهد.
در کارگاه‌ها و انبارهای آهن‌آلات، یک رفتار ناایمن ساده، مثل ایستادن زیر بار معلق جرثقیل یا سنگ‌زنی بدون عینک، می‌تواند پیامدی جبران‌ناپذیر داشته باشد. در این مقاله ۱۳ مورد از مهم‌ترین اقدامات ناایمن، دلایل بروز آن‌ها و راه‌های کاهششان را بررسی می‌کنیم.
اعمال ناایمن در محیط کار چیست؟
در ایمنی صنعتی، هر رفتاری که از روش ایمن و دستورالعمل تعیین‌شده برای انجام کار فاصله بگیرد، عمل ناایمن به حساب می‌آید. این رفتار ممکن است از سر ناآگاهی، عادت، عجله یا حتی بی‌اعتنایی عمدی باشد. اهمیت شناخت این رفتارها در این است که بخش بزرگی از حوادث کاری به خطای انسانی برمی‌گردد و بسیاری از آن‌ها با آموزش و نظارت درست قابل پیشگیری‌اند.
تفاوت اعمال ناایمن با شرایط ناایمن
علل غیرمستقیم حوادث به دو دسته تقسیم می‌شوند: رفتار افراد و وضعیت محیط کار. جدول زیر تفاوت این دو را نشان می‌دهد:
| ویژگی | اعمال ناایمن | شرایط ناایمن |
|---|---|---|
| منشأ خطر | رفتار و تصمیم افراد | محیط، تجهیزات و چیدمان کارگاه |
| نمونه | باز کردن حفاظ دستگاه برای سرعت بیشتر | دستگاهی که از ابتدا حفاظ ندارد |
| راه اصلی کنترل | آموزش، نظارت، فرهنگ ایمنی و انضباط کاری | اصلاح فنی، بازرسی و نگهداری تجهیزات |
برای آشنایی با خطرهایی که از خود محیط و تجهیزات ناشی می‌شوند، مقاله‌ی شرایط ناایمن محیط کار را بخوانید.
چرا کارکنان اقدامات ناایمن انجام می‌دهند؟
شناخت ریشه‌ی رفتار ناایمن، اولین قدم برای اصلاح آن است. مهم‌ترین دلایل عبارت‌اند از:
- آموزش ناکافی: فرد اصلاً نمی‌داند روش ایمن انجام کار چیست.
- فشار زمانی و کار کنتراتی: وقتی درآمد به تعداد یا حجم کار بسته است، میانبر زدن وسوسه‌انگیز می‌شود.
- خستگی و شب‌کاری‌های مکرر: تمرکز و سرعت واکنش را کم می‌کند.
- عادت و اعتمادبه‌نفس کاذب: کسی که بارها کاری را بدون حادثه انجام داده، خطر را جدی نمی‌گیرد.
- نبود نظارت و پیامد: وقتی رفتار ناایمن دیده نمی‌شود یا برخوردی با آن نمی‌شود، تکرار می‌شود.
مهم‌ترین اقدامات ناایمن در محیط کار
۱۳ رفتار ناایمنی که بیشترین سهم را در حوادث کارگاهی دارند عبارت‌اند از:
- انجام کار بدون مجوزهای لازم
- بی‌توجهی به دستورالعمل‌های ایمنی
- ترک دستگاه در وضعیت خطرناک
- از کار انداختن تجهیزات ایمنی دستگاه
- کار با دستگاه خارج از سرعت و روش مجاز
- عجله هنگام کار
- کار در حالت خستگی و خواب‌آلودگی
- شروع کار بدون آموزش ایمنی
- انجام کارهای پرخطر از روی ریسک‌پذیری
- شوخی هنگام کار
- استفاده‌ی آگاهانه از ابزار معیوب
- نادیده گرفتن هشدارها و تذکرها
- استفاده نکردن از وسایل حفاظت فردی
۱. انجام کار بدون مجوزهای لازم
برخی کارها در مناطق حساس و پرخطر، مثل جوشکاری و برشکاری روی مخازن سوخت یا نزدیک مواد قابل اشتعال، کار در ارتفاع یا ورود به فضای بسته، فقط با «مجوز کار» (Work Permit) و حضور مسئول ایمنی مجاز هستند. گرفتن مجوز ممکن است وقت‌گیر به نظر برسد، اما دور زدن آن برای سریع‌تر تمام کردن کار، خود فرد و همکارانش را در معرض حادثه‌ای جدی قرار می‌دهد.
۲. بی‌توجهی به دستورالعمل‌های ایمنی
برای هر کار باید دستورالعمل ایمنی وجود داشته باشد و در دسترس کارکنان باشد. مشکل وقتی پیش می‌آید که فرد با وجود آگاهی از دستورالعمل، آن را مزاحم کار خود می‌داند و راه کوتاه‌تر و ناایمن را انتخاب می‌کند. این میانبرها معمولاً تا اولین حادثه بی‌خطر به نظر می‌رسند.
۳. ترک دستگاه در وضعیت خطرناک
رها کردن جرثقیل با بار معلق، لیفتراک روشن با شاخک بالا یا لودر در حالت نیمه‌آماده، حتی برای چند دقیقه، ممنوع است. اپراتور باید پیش از ترک دستگاه بار را پایین بیاورد، دستگاه را خاموش کند و مطابق دستورالعمل آن را ایمن کند.
۴. از کار انداختن تجهیزات ایمنی دستگاه
حفاظ دستگاه، کلید قطع خودکار و پرده‌ی نوری برای این نصب شده‌اند که دست یا بدن اپراتور وارد محدوده‌ی خطر نشود. باز کردن حفاظ یا بای‌پس کردن کلید ایمنی برای سرعت بیشتر یا دسترسی راحت‌تر به قطعه، یکی از رایج‌ترین علل قطع عضو در کارگاه‌هاست. مسئولان ایمنی باید وجود و کارکرد این تجهیزات را مرتب کنترل کنند.
۵. کار با دستگاه خارج از سرعت و روش مجاز
کارگر نباید برای تسریع کار، سرعت یا ترتیب تعریف‌شده‌ی کار با دستگاه را تغییر دهد. در کار با ماشین‌آلات این موارد الزامی است:
- رعایت سرعت و شرایط مجاز کار با دستگاه و ترتیب انجام کار
- استفاده از ابزار مناسب برای جابه‌جایی و حمل مواد و محصولات
- اعلام شروع به کار دستگاه به افرادی که ممکن است در محدوده‌ی آن باشند
- مراقبت از عبور افراد در نزدیکی دستگاه در حال کار
۶. عجله هنگام کار
در کارهای کنتراتی که درآمد به حجم کار بستگی دارد، یا وقتی فرد می‌خواهد زودتر سراغ کار دیگری برود، عجله باعث کم‌دقتی و افزایش خطای انسانی می‌شود. مثلاً در تخلیه و بارگیری میلگرد و تیرآهن، عجله در بستن یا باز کردن تسمه‌ها و نزدیک شدن به بار پیش از تثبیت آن، از علل رایج حوادث است. سرپرستان باید در این نوع کارها هشدارهای ایمنی را جدی‌تر یادآوری کنند.
۷. کار در حالت خستگی و خواب‌آلودگی
کارگری که به دلیل کار دوم یا اضافه‌کاری شبانه خسته و خواب‌آلود سر کار حاضر می‌شود، هوشیاری لازم برای کارهای حساس، مثل اپراتوری جرثقیل، را ندارد. مصرف داروهای خواب‌آور یا مواد اثرگذار بر هوشیاری هم همین خطر را ایجاد می‌کند. کنترل آمادگی اپراتورها پیش از شروع کارهای حساس، از وظایف سرپرست کارگاه است.
۸. شروع کار بدون آموزش ایمنی
بخش قابل توجهی از حوادث برای کارگران تازه‌وارد و در روزهای اول کار رخ می‌دهد. هر فرد باید پیش از شروع کار، و همچنین هنگام جابه‌جایی به شغل یا بخش جدید، آموزش ایمنی متناسب با همان کار را ببیند. نصب دستورالعمل ایمنی کنار هر دستگاه هم یادآوری مداومی برای کارکنان است.
۹. انجام کارهای پرخطر از روی ریسک‌پذیری
برخی افراد گمان می‌کنند حادثه برای آن‌ها پیش نمی‌آید یا برای نشان دادن شهامت، بدون تجهیزات حفاظتی کار می‌کنند؛ مثل بالا رفتن از روی بسته‌های تیرآهن به‌جای استفاده از نردبان یا پریدن از روی سکوی بارگیری. این رفتارها اگر در کارگاه عادی شوند، به سرعت به بقیه هم سرایت می‌کنند.
۱۰. شوخی هنگام کار
شوخی و مزاح در محیط کار می‌تواند خستگی و تنش را کم کند، اما در حین کار با دستگاه، جابه‌جایی بار یا کار در ارتفاع، حواس‌پرتی ناشی از آن می‌تواند به حادثه ختم شود. بهتر است شوخی به زمان استراحت و فضای مناسب آن محدود شود.
۱۱. استفاده‌ی آگاهانه از ابزار معیوب
وجود ابزار معیوب در کارگاه یک شرایط ناایمن است، اما تصمیم به استفاده از آن یک عمل ناایمن است. کارگری که می‌داند کابل دریل زخمی است یا صفحه‌ی سنگ ترک دارد و باز هم با آن کار می‌کند، یا ایراد ابزار را گزارش نمی‌دهد تا نفر بعدی بی‌خبر از آن استفاده کند، هم خودش و هم همکارانش را در معرض خطر قرار می‌دهد. ابزار معیوب باید فوراً کنار گذاشته و گزارش شود.
۱۲. نادیده گرفتن هشدارها و تذکرها
گاهی رفتار ناایمن نه از سر غفلت، بلکه عمدی است و فرد با وجود تذکر همکاران و مسئول ایمنی، آن را ادامه می‌دهد. در این موارد باید ابتدا تذکر و آموزش مجدد داده شود و در صورت تکرار، اقدام انضباطی متناسب انجام شود تا رفتار ناایمن در کارگاه عادی نشود.
۱۳. استفاده نکردن از وسایل حفاظت فردی
تهیه‌ی وسایل حفاظت فردی (PPE) استاندارد و به تعداد کافی وظیفه‌ی کارفرماست، اما استفاده از آن به رفتار خود کارگر برمی‌گردد. کلاه ایمنی، کفش ایمنی با پنجه‌ی فولادی، دستکش مقاوم در برابر برش برای جابه‌جایی ورق و پروفیل، عینک و ماسک جوشکاری و گوشی محافظ، آخرین لایه‌ی محافظت در برابر حادثه هستند. چون این وسایل گاهی دست‌وپاگیر به نظر می‌رسند، نظارت بر استفاده‌ی درست از آن‌ها ضروری است.
راه‌های کاهش اقدامات ناایمن در کارگاه
کاهش رفتارهای ناایمن به ترکیبی از آموزش، نظارت و فرهنگ‌سازی نیاز دارد:
- آموزش بدو ورود و دوره‌ای: متناسب با هر شغل و هر دستگاه، و تکرار آن پس از هر حادثه یا شبه‌حادثه.
- نظام مجوز کار: برای کار گرم، کار در ارتفاع و فضای بسته.
- بازدیدهای رفتاری: مشاهده‌ی رفتار کارکنان حین کار و بازخورد فوری و محترمانه.
- فرهنگ گزارش‌دهی: تشویق کارکنان به گزارش رفتارهای ناایمن و شبه‌حوادث، بدون ترس از تنبیه.
- مدیریت خستگی: برنامه‌ریزی شیفت‌ها و جلوگیری از اضافه‌کاری‌های طولانی برای کارهای حساس.
- واگذاری کارهای تخصصی: سپردن کارهایی مثل برش و حمل آهن‌آلات به افراد و شرکت‌های مجرب. فهرست خدمات برش و حمل آهن‌آلات را در فولاد ۲۴ ببینید.
سؤالات متداول درباره اقدامات ناایمن
اعمال ناایمن در محیط کار یعنی چه؟
هر رفتاری از سوی کارکنان که از روش ایمن و دستورالعمل کار فاصله بگیرد و احتمال حادثه را افزایش دهد، مثل کار بدون مجوز، باز کردن حفاظ دستگاه یا استفاده نکردن از تجهیزات حفاظت فردی.
رایج‌ترین اقدام ناایمن در کارگاه‌ها چیست؟
استفاده نکردن از وسایل حفاظت فردی، عجله و میانبر زدن در انجام کار و از کار انداختن تجهیزات ایمنی دستگاه‌ها از رایج‌ترین رفتارهای ناایمن هستند.
مسئولیت اقدامات ناایمن با کیست؟
هر کارگر مسئول رفتار ایمن خودش است، اما کارفرما و سرپرستان موظف‌اند آموزش، تجهیزات و نظارت لازم را فراهم کنند تا رفتار ایمن به روال عادی کارگاه تبدیل شود.
چطور می‌توان رفتار ناایمن را در کارگاه کاهش داد؟
با آموزش مستمر، نظام مجوز کار، بازدیدهای رفتاری، تشویق به گزارش شبه‌حوادث و برخورد منصفانه و ثابت با تخلفات تکرارشونده.
سخن آخر
هیچ تجهیزات ایمنی‌ای جای رفتار ایمن را نمی‌گیرد. بیشتر اقدامات ناایمن از عادت، عجله و آموزش ناکافی شروع می‌شوند و با آموزش، نظارت و فرهنگ ایمنی قابل اصلاح‌اند. برای شناخت کامل‌تر خطرهای کارگاه، مقاله‌ی انواع خطرات محیط کار را هم بخوانید.
در فولاد ۲۴ می‌توانید قیمت روز آهن‌آلات را از تأمین‌کنندگان مختلف مقایسه کنید و برای خرید مستقیم، فهرست تأمین‌کنندگان آهن و فولاد را ببینید.
