لوله داربست یک لوله فولادی درزدار با قطر خارجی حدود ۴۸ میلی‌متر و طول استاندارد ۶ متر است که اسکلت اصلی داربست‌های فلزی را می‌سازد. این لوله‌ها با کمک بست، ستون‌ها و تیرهای افقی داربست را تشکیل می‌دهند و سکویی موقت و ایمن برای کار در ارتفاع فراهم می‌کنند. در بازار ایران به این محصول «لوله ۵» یا «لوله داربستی» هم گفته می‌شود.
اگر می‌خواهید بدانید لوله داربست چیست، چه مشخصات فنی‌ای دارد، چه انواعی در بازار عرضه می‌شود و هنگام خرید باید به چه نکاتی توجه کنید، در این مقاله همه را به زبان ساده و با جزئیات فنی بررسی کرده‌ایم.
لوله داربست چیست؟
لوله داربست یکی از پرمصرف‌ترین مقاطع فولادی در ساخت‌وساز است. برخلاف لوله‌های آبرسانی یا گازرسانی، قرار نیست سیالی از داخل آن عبور کند؛ وظیفه‌ی اصلی‌اش تحمل بار است. وزن کارگر، ابزار و مصالحی که روی سکوی داربست قرار می‌گیرد، از طریق همین لوله‌ها به زمین منتقل می‌شود. به همین دلیل آنچه در لوله داربستی اهمیت دارد، استحکام، صافی بدنه و ضخامت دقیق دیواره است، نه آب‌بندی.
بیشتر لوله‌های داربستی موجود در بازار ایران از ورق فولادی سیاه و به روش درزدار تولید می‌شوند. طول متداول هر شاخه ۶ متر است و در صورت نیاز، کارگاه‌ها آن را به طول‌های کوتاه‌تر مثل ۳ یا ۴ متر برش می‌زنند.
چرا به لوله داربست «لوله ۵» می‌گویند؟
قطر خارجی استاندارد لوله داربست ۴۸٫۳ میلی‌متر است؛ یعنی تقریباً ۵ سانتی‌متر. همین عدد باعث شده در بازار آهن به آن «لوله ۵» یا «لوله نمره ۵» بگویند. این اندازه از نظر سایز اسمی با لوله‌ی ۱½ اینچ برابر است و قطر خارجی آن معادل ۱٫۹ اینچ است. یکسان بودن قطر خارجی اهمیت زیادی دارد، چون همه‌ی بست‌ها و اتصالات داربست بر اساس همین قطر ساخته می‌شوند و لوله‌ای با قطر متفاوت، داخل بست درست قفل نمی‌شود.
مشخصات فنی و جدول وزن لوله داربست
مشخصات لوله داربست معمولاً بر پایه‌ی استانداردهای اروپایی تعریف می‌شود. مرجع اصلی، استاندارد BS EN 39 است که قطر خارجی ۴۸٫۳ میلی‌متر را برای لوله‌های داربست فولادی تعیین کرده و دو ضخامت مرجع ۳٫۲ و ۴ میلی‌متر را در نظر گرفته است. در بازار داخلی اما ضخامت‌های ۲ و ۲٫۵ میلی‌متر بیشترین سهم فروش را دارند و ضخامت‌های ۳ و ۴ میلی‌متر بیشتر در داربست‌های صنعتی و پروژه‌های سنگین مصرف می‌شوند.
| مشخصه | مقدار رایج |
|---|---|
| قطر خارجی | ۴۸ تا ۴۸٫۳ میلی‌متر (حدود ۵ سانتی‌متر) |
| ضخامت دیواره | ۲، ۲٫۵، ۳، ۳٫۲ و ۴ میلی‌متر |
| طول شاخه | ۶ متر (قابل برش به طول‌های کوتاه‌تر) |
| روش تولید | درزدار با جوش مقاومتی (ERW)؛ بدون درز به‌ندرت |
| جنس و پوشش | فولاد کربنی سیاه یا گالوانیزه |
وزن لوله داربست ۶ متری
وزن هر شاخه به ضخامت دیواره بستگی دارد. اعداد جدول زیر وزن تقریبی هر شاخه‌ی ۶ متری با قطر خارجی ۴۸٫۳ میلی‌متر است. وزن واقعی بسته به تلورانس تولید کارخانه ممکن است کمی بیشتر یا کمتر باشد.
| ضخامت (میلی‌متر) | وزن هر متر (کیلوگرم) | وزن شاخه ۶ متری (کیلوگرم) | نام رایج در بازار |
|---|---|---|---|
| ۲ | حدود ۲٫۳ | ۱۴ تا ۱۴٫۵ | لوله سبک / ۱۴ کیلویی |
| ۲٫۵ | حدود ۲٫۸ | ۱۷ تا ۱۷٫۵ | لوله سنگین / ۱۷ کیلویی |
| ۳ | حدود ۳٫۴ | حدود ۲۰ | لوله صنعتی |
| ۳٫۲ | حدود ۳٫۶ | حدود ۲۱٫۵ | مطابق BS EN 39 |
| ۴ | حدود ۴٫۴ | حدود ۲۶ | مطابق BS EN 39 (سنگین) |
برای محاسبه‌ی وزن هر متر لوله فولادی می‌توانید از این رابطه استفاده کنید:
وزن هر متر (کیلوگرم) ≈ (قطر خارجی − ضخامت) × ضخامت × ۰٫۰۲۴۶۶
در این فرمول قطر و ضخامت بر حسب میلی‌متر است. مثلاً برای لوله‌ای با ضخامت ۲٫۵ میلی‌متر: (۴۸٫۳ − ۲٫۵) × ۲٫۵ × ۰٫۰۲۴۶۶ ≈ ۲٫۸۲ کیلوگرم در هر متر.
انواع لوله داربست
لوله‌های داربستی را می‌توان از چند زاویه دسته‌بندی کرد. شناخت این دسته‌ها کمک می‌کند برای هر پروژه، لوله‌ی مناسب را انتخاب کنید.
۱. بر اساس ضخامت: سبک و سنگین
در بازار، لوله‌ی ۲ میلی‌متری را «سبک» و لوله‌ی ۲٫۵ میلی‌متری را «سنگین» می‌نامند. لوله‌ی سبک برای داربست‌های ساختمانی کم‌ارتفاع، نما و کارهای تعمیراتی کفایت می‌کند و جابه‌جایی آن راحت‌تر است. لوله‌ی سنگین‌تر استحکام بیشتری دارد و برای داربست‌های بلند، شمع‌بندی و جایی که بار زیادی روی سکو قرار می‌گیرد، انتخاب مطمئن‌تری است.
۲. بر اساس پوشش: سیاه و گالوانیزه
لوله داربست سیاه همان لوله‌ی فولادی بدون پوشش است که قیمت پایین‌تری دارد و بیشترین سهم بازار ایران را به خود اختصاص داده است. لوله داربست گالوانیزه با لایه‌ای از روی پوشانده شده و در برابر زنگ‌زدگی مقاومت بسیار بیشتری دارد. این نوع برای پروژه‌های مرطوب، مناطق ساحلی و شرکت‌هایی که داربست را سال‌ها اجاره می‌دهند، به‌صرفه‌تر است؛ چون عمر مفید طولانی‌تری دارد.
۳. بر اساس روش تولید: درزدار و بدون درز
تقریباً تمام لوله‌های داربستی بازار درزدار هستند و اگر جوش آن‌ها استاندارد باشد، استحکام کافی برای این کاربرد دارند. لوله‌ی بدون درز به دلیل هزینه‌ی تولید بالا فقط در موارد خاص و سفارشی برای داربست استفاده می‌شود.
۴. بر اساس نقش در سازه داربست
- ستون یا پایه (Standard): لوله‌های عمودی که بار را مستقیم به زمین منتقل می‌کنند.
- تیر افقی طولی (Ledger): لوله‌هایی که در امتداد نما، ستون‌ها را به هم وصل می‌کنند.
- تیر عرضی (Transom): لوله‌هایی که عمود بر نما قرار می‌گیرند و تخته‌ها روی آن‌ها چیده می‌شوند.
- مهاربند قطری (Brace): لوله‌های مورب که از تغییر شکل و حرکت جانبی داربست جلوگیری می‌کنند.
کاربردهای لوله داربست
مهم‌ترین کاربرد لوله داربستی، ساخت داربست برای دسترسی کارگران به ارتفاع است؛ اما مصرف آن به همین‌جا محدود نمی‌شود:
- داربست ساختمانی: اجرای نما، آجرچینی، سیمان‌کاری، رنگ‌آمیزی و تعمیرات بیرونی ساختمان.
- شمع‌بندی و قالب‌بندی: نگه‌داشتن قالب سقف و تیر هنگام بتن‌ریزی تا زمانی که بتن به مقاومت لازم برسد.
- داربست صنعتی: تعمیر و نگهداری مخازن، دودکش‌ها، پالایشگاه‌ها، نیروگاه‌ها و سوله‌ها.
- سازه‌های موقت: برپایی سن و جایگاه مراسم، استند نمایشگاهی، سایبان و انبارهای موقت.
- پروژه‌های عمرانی: ساخت پل، تونل و بازسازی بناهای تاریخی.
- مصارف غیرداربستی: ساخت نرده، حصار موقت کارگاه، گلخانه و قفسه‌بندی.
اجزای داربست فلزی
لوله به‌تنهایی داربست نمی‌سازد. یک داربست فلزی ایمن از مجموعه‌ای از قطعات تشکیل می‌شود که هرکدام نقش مشخصی دارند:
بست‌های داربست
- بست ثابت (قائم): دو لوله را با زاویه‌ی ۹۰ درجه به هم متصل می‌کند و اصلی‌ترین اتصال در اسکلت داربست است.
- بست گردان: برای اتصال لوله‌ها با هر زاویه‌ای غیر از ۹۰ درجه به کار می‌رود و بیشتر در نصب مهاربندهای قطری استفاده می‌شود.
- بست چهارپیچ: نسخه‌ی مقاوم‌تر بست که در نقاط پربار داربست، مثل اتصال تیرهای اصلی، نصب می‌شود.
- بست تک‌پیچ یا نگهدارنده: بیشتر برای نگه داشتن قطعات سبک مثل تخته و پاخور کاربرد دارد.
سایر قطعات
- کفشک یا صفحه پایه: زیر ستون‌ها قرار می‌گیرد تا بار روی سطح بیشتری پخش شود و پایه در خاک یا سطح نرم فرو نرود.
- جک تنظیم: برای تراز کردن داربست روی زمین‌های ناهموار استفاده می‌شود.
- مغزی یا اتصال طولی (Pin): دو شاخه لوله را در امتداد هم وصل می‌کند تا ارتفاع داربست از ۶ متر بیشتر شود.
- تخته داربست: سکوی کار را می‌سازد و از چوب یا فلز تهیه می‌شود؛ باید سالم، بدون ترک و پوسیدگی باشد.
- چرخ داربست: برای داربست‌های متحرک روی سطوح صاف و سفت کاربرد دارد و باید قفل‌شونده باشد.
- توپی پلاستیکی: روی لبه‌ی تیز انتهای لوله‌ها نصب می‌شود تا از آسیب دیدن افراد جلوگیری کند.
- تور ایمنی: اطراف داربست کشیده می‌شود و مانع سقوط مصالح و ابزار به معابر می‌شود.
در ایران، الزامات ایمنی نصب و استفاده از داربست در مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان (ایمنی و حفاظت کار در حین اجرا) آمده است. استفاده از کمربند ایمنی کامل، کلاه، کفش و دستکش مناسب برای داربست‌بندها الزامی است.
لوله داربست چگونه تولید می‌شود؟
لوله داربستی در دسته‌ی لوله‌های درز مستقیم قرار دارد و فرایند تولید آن معمولاً این مراحل را طی می‌کند:
- آماده‌سازی ورق: کلاف ورق سیاه (معمولاً با ضخامت ۲ تا ۳ میلی‌متر) به نوارهایی با عرض مشخص برش داده می‌شود. عرض نوار تعیین می‌کند لوله‌ی نهایی چه قطری داشته باشد.
- شکل‌دهی: نوار فولادی از میان مجموعه‌ای از غلتک‌ها عبور می‌کند و کم‌کم خم می‌شود تا دو لبه‌ی آن به هم برسند.
- جوشکاری: دو لبه با جوش مقاومتی الکتریکی (ERW) به هم متصل می‌شوند و گرده‌ی اضافی جوش از روی سطح لوله تراشیده می‌شود.
- کالیبراسیون و صاف‌کاری: لوله از غلتک‌های اندازه‌گیری عبور می‌کند تا قطر خارجی دقیق و بدنه‌ی صافی داشته باشد.
- برش و کنترل کیفیت: لوله در طول ۶ متر برش می‌خورد و از نظر ابعاد، ضخامت، صافی و سلامت خط جوش بازرسی می‌شود.
- گالوانیزه (اختیاری): در صورت سفارش، لوله در حوضچه‌ی روی مذاب غوطه‌ور می‌شود تا پوشش ضدزنگ بگیرد.
نوع ورق مصرفی روی کیفیت و قیمت نهایی اثر مستقیم دارد. به‌عنوان مثال، لوله‌هایی که از ورق فولاد مبارکه تولید می‌شوند معمولاً کیفیت یکنواخت‌تری دارند و کمی گران‌تر از نمونه‌های تولیدشده با ورق سایر کارخانه‌ها هستند.
نکات مهم در خرید لوله داربست
چون جان افراد به استحکام داربست وابسته است، خرید لوله داربستی فقط بر اساس ارزان‌ترین قیمت کار درستی نیست. پیش از خرید این موارد را بررسی کنید:
- ضخامت واقعی: با کولیس ضخامت دیواره را در چند نقطه اندازه بگیرید. برخی لوله‌ها کم‌ضخامت‌تر از مقدار اعلام‌شده هستند.
- وزن شاخه: وزن را با جدول بالا مقایسه کنید؛ وزن خیلی کمتر از حد معمول نشانه‌ی ضخامت پایین است.
- صافی بدنه: لوله‌ی خم یا تاب‌دار در بست درست قفل نمی‌شود و پایداری داربست را کاهش می‌دهد.
- سلامت خط جوش: جوش باید یکنواخت، بدون ترک و بدون حفره باشد.
- زنگ‌زدگی و خوردگی: مخصوصاً در لوله‌های دست‌دوم، خوردگی عمیق از ضخامت مؤثر لوله کم می‌کند.
- کارخانه تولیدکننده: خرید از تولیدکنندگان شناخته‌شده و فروشندگان معتبر، احتمال دریافت کالای بی‌کیفیت را کم می‌کند.
عوامل مؤثر بر قیمت لوله داربستی
لوله داربست معمولاً به‌صورت کیلویی قیمت‌گذاری می‌شود و برای راحتی خریدار، قیمت شاخه‌ای هم اعلام می‌شود. به همین دلیل لوله‌ی سبک در قیمت شاخه‌ای ارزان‌تر از لوله‌ی سنگین است، اما قیمت هر کیلوگرم آن‌ها تفاوت چندانی ندارد. مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده‌ی قیمت عبارت‌اند از:
- ضخامت و وزن شاخه: هرچه ضخامت بیشتر باشد، وزن و در نتیجه قیمت هر شاخه بالاتر می‌رود.
- نوع پوشش: لوله‌ی گالوانیزه به دلیل هزینه‌ی پوشش‌دهی گران‌تر از لوله‌ی سیاه است.
- کارخانه و نوع ورق: برند تولیدکننده و منبع ورق اولیه روی کیفیت و قیمت اثر دارد.
- نوسانات بازار آهن: قیمت ورق، نرخ ارز و میزان عرضه و تقاضا قیمت روز را تغییر می‌دهد.
- حجم خرید و هزینه حمل: خرید عمده و فاصله‌ی محل تحویل هم در قیمت نهایی تأثیرگذار است.
از آنجا که قیمت این محصول تقریباً هر روز تغییر می‌کند، پیش از خرید حتماً قیمت لوله داربست را در منابع به‌روز بررسی کنید.
پرسش‌های متداول درباره لوله داربست
لوله داربست چند متر است؟
طول استاندارد هر شاخه لوله داربست ۶ متر است. برای کاربردهایی مثل تیر عرضی یا مهاربند، لوله‌ها به طول‌های کوتاه‌تر برش داده می‌شوند.
لوله داربست ۶ متری چند کیلو است؟
وزن هر شاخه به ضخامت بستگی دارد؛ لوله‌ی ۲ میلی‌متری حدود ۱۴ تا ۱۴٫۵ کیلوگرم و لوله‌ی ۲٫۵ میلی‌متری حدود ۱۷ تا ۱۷٫۵ کیلوگرم وزن دارد.
قطر لوله داربست چقدر است؟
قطر خارجی استاندارد لوله داربست ۴۸٫۳ میلی‌متر است که در بازار به‌صورت گرد ۴۸ میلی‌متر یا حدود ۵ سانتی‌متر گفته می‌شود.
لوله داربست سبک بهتر است یا سنگین؟
برای داربست‌های کوتاه و کارهای سبک، لوله‌ی ۲ میلی‌متری کافی و اقتصادی است. برای داربست‌های بلند، شمع‌بندی و بارهای سنگین، لوله‌ی ۲٫۵ میلی‌متری یا ضخیم‌تر انتخاب ایمن‌تری است.
آیا از لوله داربست می‌توان برای لوله‌کشی آب استفاده کرد؟
خیر. لوله داربست برای تحمل بار سازه‌ای ساخته شده و تست فشار آب و آب‌بندی مثل لوله‌های آبرسانی روی آن انجام نمی‌شود؛ بنابراین برای انتقال سیال مناسب نیست.
برای مشاهده‌ی قیمت به‌روز انواع لوله داربستی سبک، سنگین و گالوانیزه و استعلام موجودی، به صفحه‌ی خرید لوله داربستی در فولاد ۲۴ مراجعه کنید.
