آهن قراضه (scrap)

آهن قراضه چیست؟

آهن قراضه معمولاً دورریزهای فلزی هستند که از لوازم خانگی، بسته بندی،صنایع تولیدی و محصولات فولادی، خطوط تولید فولادسازی، خودروسازی، آهنگری، ریخته گری و حتی انواع خودروهای از رده خارج تأمین می گردد تقریباً به هر چیز فلزی که عمرش به آخر رسیده باشد و بطور کلی به دسته ای از محصولات گفته می شود که ویژگی محصول سالم را نداشته باشند.

آهن قراضه که در بازار به آن ضایعات آهن، قراضه فولاد یا اسکرپ هم می‌گویند، شامل قطعات فولادی و چدنی دورریخته‌شده یا معیوب است که برای ذوب دوباره جمع‌آوری می‌شوند. ماده‌ای که بتوان آن را وارد چرخه تولید کرد، قراضه است. هر چیزی که این قابلیت را نداشته باشد، زباله است. این تعریف دو نتیجه عملی دارد. اول اینکه قراضه کالایی با قیمت و قرارداد و استاندارد کیفی است. دوم اینکه هر ضایعه‌ای قراضه محسوب نمی‌شود. بتن، خاک، پلاستیک و فلزات غیرآهنی که به قطعه چسبیده‌اند، از ارزش بار کم می‌کنند.

تفاوت قراضه، ضایعات و زائدات

در گفتار روزمره بازار، «قراضه» و «ضایعات آهن» تقریباً به یک چیز اشاره دارند. در اسناد فنی و حسابداری صنعتی ولی تفکیکی وجود دارد. محصول معیوبی که با استاندارد تولید نمی‌خواند و با ارزش قراضه فروخته می‌شود «ضایعات» است. «زائدات» بخش دورریختنی فرایند است که اغلب ارزش بازیافتی ندارد. در معاملات کوره‌ای معمولاً از واژه قراضه یا ضایعات ذوبی استفاده می‌شود.

قراضه آهنی و غیرآهنی

قراضه آهنی یعنی فولاد و چدن. آلومینیوم، مس، برنج و سرب غیرآهنی‌اند و بازار و قیمت جداگانه‌ای دارند. ساده‌ترین راه تفکیک اولیه آهنربا است: آنچه بچسبد معمولاً آهنی است. این روش قطعی نیست، چون برخی فولادهای زنگ‌نزن مغناطیسی نیستند و در تست آهنربا رد می‌شوند.

منابع تولید آهن قراضه

قراضه از سه مسیر اصلی وارد بازار می‌شود و کیفیت هر مسیر با دیگری فرق دارد.

• قراضه برگشتی (خط تولید فولاد و نورد)

این قراضه از خود فولادسازی و نورد بیرون می‌آید، مثل سرِ شمش‌ها، برش‌ها و محصولات ردشده. ترکیب شیمیایی‌اش مشخص و تمیز است و معمولاً همان‌جا به کوره برمی‌گردد. کمتر وارد بازار آزاد می‌شود.

• قراضه صنعتی و تولیدی

ضایعات کارگاه‌ها و کارخانه‌های مصرف‌کننده فولاد مثل قطعه‌سازی، مخزن‌سازی، خودروسازی و سازه‌سازی در این دسته‌اند. چون جنس قطعه در بیشتر موارد معلوم است و آلودگی کمتری دارد، معمولاً کیفیت بهتری از قراضه کهنه دارد.

• قراضه مصرفی (کهنه)

قطعاتی که عمرشان تمام شده‌اند: خودروهای فرسوده، تخریب ساختمان، لوازم خانگی، ریل و تأسیسات قدیمی. بیشترین حجم قراضه از همین دسته می‌آید. ترکیبش متنوع است و ناخالصی بیشتری دارد، پس باید با دقت بیشتری تفکیک و ارزیابی شود.

انواع آهن قراضه و درجه‌بندی آن

قراضه یک درجه‌بندی واحد ندارد. در عمل چند معیار هم‌زمان استفاده می‌شود و هر کارخانه ذوب برای خود شرایط پذیرش و جدول قیمت دارد. جدول زیر معیارهای رایج را کنار هم می‌گذارد:

دسته بندی ضایعات:

1. فلزی :

• آهن
• استیل
• چدن
• آلومینیوم
• مس
• برنج
• مفرغ
• سرب
• روی
• ضایعات فلزات دیگر
• پسماند صنایع فلزی

1. آهن:

• ورق روغنی
• آهن سوپر ویژه
• آهن درجه یک
• آهن درجه دو
• ضایعات آهن درجه ۳
• ضایعات آهن سنگین ۱
• ضایعات آهن سنگین ۲
• ضایعات آهن سبک۱
• ضایعات آهن سبک ۲
• ضایعات پرسی بدنه
• ضایعات پرسی خودرو
• ضایعات آهن گالوانیزه
• ضایعات آهن آلیاژی
• ضایعات حلب
• ضایعات سوفاره آهن

انواع قراضه

1-قراضه ‏آزاد: به قراضه هایی که پس از جمع آوری و آماده سازی بدون بسته بندی استفاده می شوند قراضه آزاد گویند، این قراضه انواع قراضه‏ های برگشتی واحدهای صنعتی ( قراضه نو) قراضه کهنه و قراضه‏ های مخلوط را شامل می شود.

2- قراضه‏ های برگشتی واحدهای صنعتی (قراضه نو) : به انواع قراضه هایی ایجاد شده در مراحل تولید فولاد خام یا محصول نهایی در واحدهای صنعتی و با توجه به اینکه نو می باشند غالباً فاقد زنگ زدگی هستند قراضه های برگشتی گفته می شود و انواع خرسک، قطعات تختال، شمال، شمشه و … را نیز شامل می شوند.

3- قراضه‏ کهنه: قراضه هایی که در جریان مراحل متفاوت مصرف محصولات فولادی ایجاد می شوند را با نام قراضه کهنه می شناسیم.

4-قراضه‏ های مخلوط: قراضه هایی متشکل از مخلوط انواع قراضه ها را قراضه مخلوط می نامند.

5-قراضه ‏های بسته: قراضه هایی که به دلیل افزایش وزن مخصوص ظاهری و یا آسانی در حمل و نقل و جابجایی، بسته ‏بندی می گردند.

6-قراضه‏ های سبک بار: به انواع قراضه‏ هایی که وزن مخصوص ظاهری آنها از ۰/۵ تا ۰/۸ تن بر متر مکعب باشد.

7-قراضه متوسط بار: قراضه ‏هایی که وزن مخصوص ظاهری آنها از ۰/۸ تا ۱/۰ تن بر متر مکعب است.

8-قراضه سنگین بار: قراضه‏ هایی که وزن مخصوص ظاهری آنها یک تن بر متر مکعب و یا بیشتر باشد.

روش کاربرد آهن قراضه:

از آهن قراضه در تمام جهان غالباً براي بازيافت و استفاده دوباره در خطوط توليد استفاده می گردد. در حال حاضر در كشورهاي توسعه یافته علاوه بر طبقه‌بندي و تفکیک های تميز و با دقت، آن را پودر کرده و با افزودني‌هاي مورد نياز در صنايع قطعه‌سازي بسته‌بندي شده و می فروشند. در ایران همچون گذشته براي ذوب در كوره‌ها استفاده می شود. درصنايع ريخته‌گري براي ساخت محصولات چدني از كوره القائي کاربرد دارد كه حرارت آن تا ۱۴۵۰‌ درجه سانتيگراد بالا می رود و در صنعت فولادسازي از كوره‌هاي قو‌س‌ الكتريكي كه حرارت تا ۱۹۵۰‌ تا ۲۰۰۰‌ درجه سانتيگراد را نشان می دهد کاربرد دارد.

در ريخته‌گري‌هاي سنتي هم از كوره‌هاي گردون بیش از يك تني استفاده مي گردد. نخست از آهن قراضه‌هاي پرسي كه متشکل از ورق‌هاي نازك است در داخل كوره بارگيري کرده و از آنجا که اين نوع قراضه زودتر ذوب مي‌شود، براي شارژ كوره و تقريب يك سوم كوره اين نوع آهن قراضه‌هاي پرسي به کار برده می شوند و پس از ذوب اين قراضه، قراضه‌هايي با ضخامت بيشتر يا به نقلی قراضه فروش‌ها كلفت بار را در داخل كوره ‌مي‌‌ريزند كه با توجه به ذوبي كه در داخل كوره موجود است، در مدت زمان کوتاه تری اين نوع قراضه‌‌‌ها به حالت مذاب در می آید. در كوره‌ها غالباً يك ساعت و نيم تا دو ساعت ذوب كامل می گردد و بعد از سرباره يا شلاكه‌گيري، مواد افزودني برای استاندارد شدن ذوب براي محصول خاصي كه مورد نظر می باشد، به ذوب اضافه مي‌گردد.

پس از آن برای انجام آنالیز از واحد ذوب نمونه ذوب به آزمايشگاه فرستاده می شود. آزمايشگاه بعد از آزمايش‌هاي شيميايي و مكانيكي نتایج را به واحد ذوب گزارش ‌‌می نماید تا اينكه آناليز ذوب دقيقا براساس استاندارد شود. در اين صورت ضايعات آهن قراضه به محصولي استاندارد تبديل شده و از هر نظر مشابه محصول نو می باشد كه از شمش و يا آهن اسفنجي ساخته شده است.

دسته‌بندی بر اساس ضخامت و حجم

قطعات سنگین مثل تیرآهن و ورق‌های ضخیم خرد یا برش داده می‌شوند و برای کوره ارزش بالایی دارند. قراضه سبک مثل ورق نازک و حلب تا زمانی که پرس نشود، فضای زیادی در بار می‌گیرد و حمل و شارژ آن هزینه بیشتری دارد.

دسته‌بندی بر اساس درجه کیفی

عناوینی مثل سوپر ویژه، ویژه، درجه یک و درجه دو در بازار ایران رایج‌اند. درباره درصدهای دقیق خلوص هر درجه، منابع مختلف اعداد متفاوتی می‌دهند. دلیلش این است که این درجه‌ها استاندارد ملی یا بین‌المللی واحدی ندارند و تعریف نهایی را معمولاً کارخانه خریدار یا قرارداد مشخص می‌کند. در فهرست‌های قیمت فولاد24 هم عناوینی مثل آهن سبک، روغنی، سفاله، حلب و قوطی، درب و پنجره آهنی و بدنه خودرو دیده می‌شود که هر کدام با بازه قیمتی جدا عرضه می‌شوند. قبل از معامله، تعریف دقیق هر عنوان را حتماً از خریدار بپرسید.

گریدهای بین‌المللی

در تجارت جهانی از گریدهایی مثل HMS (Heavy Melting Steel، قراضه سنگین ذوبی) و قراضه خردشده (Shredded) استفاده می‌شود. این‌ها با درجه‌های ایرانی یک‌به‌یک برابر نیستند و برای معاملات خارجی باید مشخصات هر گرید را در قرارداد نوشت.

قراضه چدن و قراضه فولاد

چدن کربن بیشتری دارد و در ریخته‌گری و برخی فرایندهای فولادسازی مصرف می‌شود. قراضه فولاد بیشتر در کوره‌های قوس و القایی برای ساخت شمش به کار می‌رود. این دو معمولاً قیمت جداگانه دارند و نباید در یک بار مخلوط شوند.

نقش آهن قراضه در تولید فولاد

قراضه یکی از دو منبع اصلی فلز در فولادسازی است. منبع دیگر سنگ آهن است که به آهن اسفنجی یا چدن مذاب تبدیل می‌شود. بر اساس اطلاعات انجمن جهانی فولاد (worldsteel)، هر واحد فولادسازی در عمل یک واحد بازیافت هم هست، چون در کوره قوس الکتریکی تا ۱۰۰ درصد شارژ می‌تواند قراضه باشد و در مسیر کوره بلند و کنورتر تا حدود ۳۰ درصد.

مصرف قراضه در کوره قوس الکتریکی و القایی

در این کوره‌ها برق جای زغال را می‌گیرد و قراضه مستقیماً ذوب می‌شود. به همین دلیل قیمت و دسترسی به قراضه برای واحدهای مبتنی بر این کوره‌ها مستقیم روی هزینه تولید اثر می‌گذارد. ترتیب شارژ و نسبت انواع قراضه را هر واحد بر اساس طراحی کوره و نوع محصول خودش تنظیم می‌کند.

قراضه، آهن اسفنجی و شمش

آهن اسفنجی ماده‌ای خالص‌تر از قراضه است و بخشی از مواد اولیه کوره‌ها را تشکیل می‌دهد. در قراضه، عناصر ناخواسته‌ای مثل مس و قلع ممکن است وجود داشته باشند که در فرایند ذوب به‌سادگی از مذاب جدا نمی‌شوند. بسیاری از کارخانه‌ها همین دلیل آهن اسفنجی را با قراضه ترکیب می‌کنند تا کیفیت مذاب کنترل شود. گزارش‌های آماری آمریکا هم نشان می‌دهد آهن اسفنجی تا حدی جانشین قراضه مصرف می‌شود. محصول نهایی این مرحله شمش و تختال فولادی است که بعداً به میلگرد و پروفیل و ورق تبدیل می‌شود.

مسیر قراضه تا محصول نهایی

قطعه فولادی کهنه یا ضایعات کارگاه جمع‌آوری و تفکیک می‌شود، در صورت نیاز خرد یا پرس می‌شود، وزن‌کشی و تحویل کارخانه می‌گردد، در کوره ذوب می‌شود، به شمش یا بیلت ریخته می‌شود و بعد در نورد به محصولات ساختمانی و صنعتی می‌رسد. یعنی تیرآهنی که امروز تخریب می‌شود، می‌تواند چند ماه بعد به شکل میلگرد در ساختمان دیگری برگردد.

بازیافت آهن قراضه و فواید آن

مراحل بازیافت

1. جمع‌آوری از منابع صنعتی، تخریب و مراکز ضایعات
2. تفکیک آهنی از غیرآهنی (معمولاً با آهنربای صنعتی) و حذف مواد غیرفلزی
3. خردایش یا پرس برای کاهش حجم و یکنواخت‌کردن بار
4. وزن‌کشی و تحویل به کارخانه
5. ذوب در کوره و تبدیل به شمش یا محصول نیمه‌تمام

صرفه‌جویی انرژی و منابع

بر اساس داده‌های انجمن جهانی فولاد، هر تن قراضه‌ای که در فولادسازی مصرف شود، مصرف حدود ۱٫۴ تن سنگ آهن، ۷۴۰ کیلوگرم زغال‌سنگ و ۱۲۰ کیلوگرم سنگ آهک را حذف می‌کند و از انتشار حدود ۱٫۵ تن دی‌اکسید کربن جلوگیری می‌کند. فولاد بدون افت کیفیت قابل بازیافت مکرر است. اعداد دقیق بسته به منبع و سال کمی تفاوت دارند.

قیمت آهن قراضه چگونه تعیین می‌شود؟

قیمت قراضه یک عدد ثابت نیست. هر روز و گاهی هر ساعت تغییر می‌کند و برای هر درجه و هر کارخانه متفاوت است. هر منبعی که یک قیمت واحد برای «آهن قراضه» اعلام کند، تصویر ناقصی می‌دهد.

عوامل مؤثر بر قیمت

• نوع و درجه قراضه: هرچه قطعه سنگین‌تر، تمیزتر و مناسب‌تر برای ذوب باشد، گران‌تر است.
• میزان ناخالصی: خاک، بتن، چوب، پلاستیک و فلزات غیرآهنی از ارزش بار کم می‌کنند.
• قیمت شمش و محصولات فولادی: وقتی کارخانه‌ها محصولشان را گران‌تر می‌فروشند، توان پرداخت برای مواد اولیه از جمله قراضه بیشتر می‌شود. چون قراضه و شمش ارتباط مستقیم دارند، حرکتشان معمولاً هم‌جهت است.
• عرضه و تقاضا: قراضه محدود است و تابع حجم فولاد مصرف‌شده در گذشته است. تقاضای کوره‌ها در برابر عرضه‌ای که نمی‌توان ناگهان زیاد کرد، نوسان ایجاد می‌کند.
• نرخ ارز: بازار فولاد ایران به ارز وابسته است و این اثر به قراضه هم می‌رسد.
• هزینه حمل و محل تحویل: قیمت در مبدأ و قیمت تحویل در کارخانه با هم فرق دارند.

روش‌های محاسبه و تحویل

• وزن: قیمت بر اساس کیلوگرم یا تن است و وزن‌کشی معتبر پایه محاسبه است.
• کسورات: اگر در بار آلودگی دیده شود، خریدار درصدی از وزن را کم می‌کند یا درجه را پایین می‌آورد.
• شرایط پذیرش: کارخانه‌ها اغلب شرایطی مثل ابعاد قطعات و «بار کوره‌رو» را اعلام می‌کنند و باری که با آن مطابقت نداشته باشد پذیرفته نمی‌شود.
• تسویه و ارزش افزوده: قیمت‌های اعلامی معمولاً بدون ارزش افزوده است و زمان پرداخت در هر مرکز متفاوت است.

مثال فرضی برای فهم محاسبه: اگر باری ۲۰ تن وزن داشته باشد و خریدار پس از بررسی ۲ درصد آن را به‌دلیل خاک و مواد غیرفلزی کسر کند، قیمت روی ۱۹٫۶ تن حساب می‌شود. درصدهای واقعی را تفاهم دو طرف یا قرارداد تعیین می‌کند.

از کجا قیمت روز را ببینیم؟

چون قیمت‌ها به‌سرعت تغییر می‌کنند، عددهای ثبت‌شده در مقاله‌ها به‌زودی قدیمی می‌شوند. برای دیدن بازه قیمتی هر درجه و مقایسه تأمین‌کنندگان، صفحه قیمت قراضه و ضایعات آهن در فولاد24 به‌روزرسانی می‌شود. توجه کنید که قیمت اعلامی هر فروشنده یا کارخانه با شرایط خودش (مبدأ، درجه، نحوه پرداخت) معنا پیدا می‌کند.

راهنمای خرید و فروش آهن قراضه

تشخیص کیفیت قراضه

پیش از معامله این موارد را بررسی کنید:

• آیا قطعات واقعاً آهنی‌اند؟ (آهنربا، با توجه به محدودیت فولاد زنگ‌نزن)
• میزان زنگ‌زدگی شدید و پوسته‌شدن
• وجود خاک، بتن، چوب، پلاستیک، لاستیک یا فلز غیرآهنی چسبیده
• رطوبت و آلودگی روغنی بیش از حد
• ابعاد قطعات نسبت به شرایط پذیرش کارخانه
• نبود مخازن، کپسول یا ظروف سربسته که در کوره خطر انفجار دارند

بار تفکیک‌شده و تمیز ارزش بیشتری دارد. هزینه جداسازی قبل از فروش اغلب کمتر از کسری است که خریدار از قیمت کم می‌کند.

نکات قراردادی و ایمنی معامله

در یک معامله قراضه این‌ها باید روشن و کتبی باشد: نوع و درجه دقیق، وزن‌کشی و محل آن، درصد کسورات مجاز، محل و زمان تحویل، شرایط پذیرش، زمان و شیوه تسویه، و مسئولیت حمل. اگر حجم معامله بالا یا طرف مقابل ناشناس است، خود قرارداد و مدارک (فاکتور، مجوزها، شرایط مالیاتی) را از نظر حقوقی بررسی کنید.

این راهنما جای مشاوره حقوقی یا مالی را نمی‌گیرد. برای قراردادهای بزرگ یا صادراتی، حتماً به متخصص حقوقی و مالی مراجعه کنید. اگر می‌خواهید خریدار یا فروشنده معتبر پیدا کنید، فولاد24 این امکان را فراهم می‌کند که تأمین‌کنندگان و درخواست‌ها را در بستر تجارت آنلاین فلزات ببینید و مقایسه کنید.

سوالات متداول

آهن قراضه با ضایعات آهن چه فرقی دارد؟
در بازار تقریباً هم‌معنی هستند. تفکیک دقیق‌تر ضایعات و زائدات در اسناد فنی و حسابداری صنعتی دیده می‌شود.

آهن قراضه چند نوع دارد؟
تعداد ثابتی ندارد، چون بسته به معیار (ضخامت، آماده‌سازی، کیفیت، جنس) و هر کارخانه دسته‌بندی متفاوت است. رایج‌ترین دسته‌ها همان‌هایی است که در جدول بالا آمده.

قیمت هر کیلو آهن قراضه چقدر است و چرا ثابت نیست؟
قیمت به درجه، آلودگی، قیمت شمش، ارز، حمل و عرضه و تقاضا بستگی دارد و هر روز تغییر می‌کند. برای عدد روز باید به فهرست قیمت به‌روز مراجعه کرد.

آیا ضایعات آهن دوباره به آهن تبدیل می‌شود؟
بله. قراضه ذوب می‌شود و به شمش و سپس محصولات فولادی تبدیل می‌شود. فولاد بدون افت کیفیت قابل بازیافت مکرر است.

قراضه در کوره قوس الکتریکی چه نقشی دارد؟
ماده اولیه اصلی است. کوره قوس می‌تواند تا ۱۰۰ درصد شارژ خود را از قراضه تأمین کند.

چگونه کیفیت آهن قراضه را تشخیص دهیم؟
با بررسی جنس (آهنربا)، تمیزی، زنگ‌زدگی، ابعاد و وجود مواد غیرفلزی. برای معاملات بزرگ، نمونه‌برداری و وزن‌کشی معتبر لازم است.

آیا قراضه می‌تواند جایگزین آهن اسفنجی شود؟
تا حدی. قراضه ارزان‌تر است اما ناخالصی بیشتری دارد و ترکیبش کمتر قابل پیش‌بینی است. بسیاری از کارخانه‌ها هر دو را با نسبت مشخص مصرف می‌کنند.

جمع‌بندی

آهن قراضه (Scrap) پایه تولید فولاد در کوره‌های قوس و القایی و بخشی از مسیر کوره بلند است. ارزش هر بار به نوع، تمیزی و درجه‌اش بستگی دارد و درجه‌بندی استاندارد واحدی ندارد، پس تعریف دقیق هر عنوان را قبل از معامله بپرسید.

قیمت قراضه از قیمت شمش، ارز، عرضه و تقاضا، حمل و صادرات اثر می‌گیرد و هیچ عددی برای مدت طولانی معتبر نمی‌ماند. نتیجه عملی برای خریدار و فروشنده این است: بار را تفکیک و تمیز کنید، شرایط پذیرش و کسورات را کتبی بنویسید و برای معاملات بزرگ از مشاوره تخصصی استفاده کنید. برای دیدن قیمت‌ها و تأمین‌کنندگان فعال، می‌توانید به بخش  قیمت قراضه در فولاد24 مراجعه کنید.